Əlifbada Var, Dildə Yox: Fransız əlifbasında olan "H" Hərfinin Tarixi Sirri

Fransız dilini öyrənən hər kəsin ağlına ən azı bir dəfə bu sual gəlib: "Mademki oxunmayacaq, bəs bu H hərfi əlifbada nice var?"

Görünüşdə var olan, amma dilə gələndə susan bu hərfin arxasında əslində əsrlərlə davam edən dil müharibələri və zəngin bir tarix dayanır.

Tarixə Səyahət: "H" Hərfi Haradan Gəldi və Niyə Susdu?

Fransızca "H" hərfinin iki fərqli xarakterə (H muet və H aspiré) sahib olmasının səbəbi dilin iki fərqli mənbədən qidalanmasıdır:

1. Latın İrsi və Lal H (H muet)

Fransız dili latın dilindən törəyib. Qədim Roma imperiyası dövründə latın dilində [h] səsi tələffüz olunurdu. Lakin zaman keçdikcə, Romada xalq dilində (Vulqar Latın dili) bu səs zəiflədi və tədricən tamamilə yox oldu.

• Fransızlar sözlərin latın mənşəli olduğunu göstərmək və yazılış köklərini qorumaq üçün "H" hərfini yazıda saxladılar, amma təkrar tələffüz etmədilər.

• Nümunə: Latınca homo $\rightarrow$ Fransızca homme [om] (kişi).

  2. German Səyahəti və Maneəli H (H aspiré)

  Mərkəzi Avropadan gələn German qəbilələri (Franklar) Qalliyanı (indiki Fransanı) tutanda öz dillərindəki [h] səslərini də özləri ilə gətirdilər. German mənşəli sözlərdə "H" səsi boğazdan güclü şəkildə tələffüz olunurdu.

  • Zamanla fransızlar bu german sözlərindəki [h] səsini də tələffüz etməyi dayandırdılar. Lakin bu sözlərin xarici (german) mənşəli olduğu yaddaşlarda qaldığı üçün fransızlar həmin sözlərin əvvəlindəki birləşməyə (liaison) icazə vermədilər. Beləcə "mühafizəkar" H aspiré yarandı!

  • Nümunə: German mənşəli honte [ont] (utanc) və ya hache [aş] (balta) sözlərində birləşmə olmur.

    3. İntibah Dövrü (Renaissance) "Savadlılıq" Dəbi

    16-cı əsrdə Fransada alimlər və dilçilər fransız dilini "daha kübar və latın dilinə daha yaxın" göstərmək üçün süni şəkildə bəzi sözlərə H hərfi əlavə etdilər.

    Maraqlı nümunə:

    Fransızca huile (yağ) sözü əvvəllər uile yazılırdı. Lakin o dövrdə U və V hərfləri eyni cür yazıldığı üçün insanlar bunu vile kimi oxuyurdular. Qarışıqlıq olmasın deyə önünə H hərfi artırdılar (huile).

    Fransızlar niyə bu hərfi silmir?

    Fransız Dili Akademiyası (Académie Française) dilin etimoloji köklərini və sözlərin vizual estetikasını qorumağa çox böyük önəm verir. H hərfi fransız dili üçün bir növdə "sözün pasportu" rolunu oynayır — sözün haradan (Latın, German və ya Yunan dilindən) gəldiyini göstərir.

    1 Hərfin 3 Fərqli Üzü (Səslənmə Qaydaları)

    Tarixi bildikdən sonra bu hərfin günümüzdəki rollarını anlamaq çox asandır:

    1. Lal H (H muet): Latın kökənlidir. Tamamilə yox sayılır, əvvəlki sözlə bitişir.

       • l'hôtel [lotel], les hommes [lezom]

    2. Maneəli H (H aspiré): German kökənlidir. Tələffüz olunmur, amma sərhəd qoyur (birləşməyə icazə vermir).

       • le héros [lə ero], les haricots [le ariko]

    3. Maska geyinən H (Hərfa birləşmələri): H yalnız özündən əvvəl gələn samitlərlə dostluq edəndə səs çıxarır:

       • CH ~ [Ş] (chocolat)

       • PH ~ [F] (photo)

       • TH ~ [T] (thé)

         Sonda vurğulamaq istərdim ki, fransız dilində H hərfi bir səs deyil, bir tarixdir. O, yazıda Fransanın latın və german mədəniyyətlərinin kəsişməsində necə formalaşdığını göstərən canlı bir şahiddir!